ประวัติศาสตร์ จากตำนานและคำบอกเล่า
ตำนานเมืองนางย่อน
เป็นตำนานเรื่องเล่าที่สืบเนื่องมาแต่อดีต โดยในเรื่องราวที่เล่าต่อกันมาได้ปรากฏชื่อของหมู่บ้าน ตำบล และสถานที่สำคัญต่างๆ ของอำเภอคุระบุรี ซึ่งเป็นชื่อที่ใช้เรียกอยู่ในปัจจุบันเรื่องที่เล่าสืบต่อกันมานั้น จะเป็นจริงหรือไม่ ไม่มีใครสามารถยืนยันได้แต่ก็นับว่าเป็นสิ่งที่มีคุณค่าควรแก่การสืบทอดต่อไปสู่อนุชนรุ่นหลัง
วัดสามัคคีธรรม โดย พระปลัดพงษ์สวัสดิ์ กิติญาโน ( พระครูสุวัตถิธรรมรัต) ร่วมกับศึกษาธิการอำเภอคุระบุรี ได้ทำการรวบรวม และเรียบเรียงเรื่องราวแห่งตำนานนี้จากคำบอกเล่าของบุคคลผู้รู้หลายท่าน โดยเฉพาะอย่างยิ่ง คุณ ตาพูน สมญานุเคราะห์ และอาจารย์ จำลอง โพธิ์ทองคนอง ซึ่งทั้ง 2 ท่านเป็นบุคคลที่ได้อาศัยอยู่ในอำเภอคุระบุรีมาเป็นเวลานาน ตั้งแต่สมัย ที่ยังไม่มีความเจริญเหมือนเช่นปัจจุบัน และยังเป็นผู้ทรงความรู้จดจำเรื่องราวความเป็นมาต่างๆ ของอำเภอคุระบุรีไว้ได้เป็นอย่างดี จึงขอเอ่ยนามและขอนุโมทนาไว้ ณ โอกาสนี้
ตอนที่ 1 ตำนานรักนางดำ
กาลครั้งหนึ่งมีบุรุษหนึ่งนามว่า พ่อตารัศมี มีนิวาสสถานสถิตอยู่บนยอดเขาซึ่งอยู่ต่อแดนระหว่าง อ. คุระบุรี กับ จ. สุราษฎร์ธานี พ่อตารัศมี เป็นคนรูปงาม ผิวพรรณหน้าตาดี และร่ำรวยจึงทำให้มีสาวๆ สนใจ และแอบหลงรักเป็นจำนวนมากขณะนั้นมีหญิงสาวนางหนึ่งนามว่า นางดำ อยู่ในละแวกใกล้เคียงกันเป็นคนรูปร่างหน้าตาไม่สวย ผิวพรรณดำคล้ำ ได้เกิดหลงรักพ่อตารัศมี และด้วยวิสัยเจ้าชู้ของฝ่ายชาย ทั้งสองจึงแอบได้เสียกัน แต่ พ่อตารัศมี ก็ยังคงติดพันหญิงสาวอื่นๆ อีก ทำให้ นางดำ ต้องได้รับความขมขื่นใจเป็นอย่างยิ่ง,
ตอนที่ 2 นางขาวผู้เลอโฉม
ขณะนั้นในหมู่บ้านอีกตำบลหนึ่ง มีหญิงงามชื่อว่า นางขาว เป็นหญิงรูปงามน่ารัก มีกริยาอ่อนหวานสุภาพเรียบร้อย เป็นที่กล่าวขานไปทั่วสารทิศ ทำให้เป็นที่หมายปองของชายทั่วไป จึงมีชายหนุ่มไปสู่ขอกันเป็นจำนวนมาก แต่ นางขาว ก็ไม่ยอมรับรักชายใด
ตอนที่ 3 ไฟรักในอากาศ
กิตติศัพท์ความงามของ นางขาว ได้ยินไปถึงหูของ พ่อตารัศมี ทำให้เกิดหลงรักนางทั้งๆที่ยังไม่เคยเห็นหน้า จึงประสงค์จะแต่งงานกับนาง และได้อ้อนวอนพ่อแม่ของตนให้ไปสู่ขอ นางขาว ให้กับตน....
ตอนที่ 4 จัดเตรียมขบวนขันหมาก
ฝ่ายพ่อแม่ของ พ่อตารัศมี อยากให้ลูกเป็นฝั่งเป็นฝา จึงได้จัดเถ้าแก่และขบวนขันหมาก ประกอบด้วยขบวนช้างหลายเชือก เดินทางบุกป่าฝ่าดงไปเพื่อสู่ขอ นางขาว และได้แวะหยุดพักเพื่อจัดเตรียมขบวนขันหมากที่หมู่บ้านแห่งหนึ่ง ซึ่งต่อมาหมู่บ้านแห่งนั้นได้ชื่อว่า บ้านเตรียม สืบมาถึงปัจจุบันขบวนขันหมากได้เคลื่อนออกจาก บ้านเตรียม เดินทางมุ่งหน้าลงทางทิศใต้ แล้วแวะหยุดพักที่ภูขาลูกหนึ่ง มีการสร้างที่พัก และสร้างคอกสำหรับช้างซึ่งต่อมาภูเขาลูกนั้นมีชื่อเรียกว่า เขาคอก สืบมาจนถึงปัจจุบัน ....( ปรากฏอยู่ด้านหน้าหมวดการทางคุระบุรีในปัจจุบัน
ตอนที่ 5 พิธีสู่ขอ
ในวันต่อมา ขบวนขันหมากเดินทางไปถึงบ้านของ นางขาว พิธีสู่ขอเป็นไปด้วยบรรยากาศแห่งมิตรภาพ ฝ่ายหญิงให้การต้อนรับด้วยน้ำใจอันอบอุ่นผลของการเจรจาสู่ขอ ปรากฏว่า นางขาว ปฏิเสธอย่างนิ่มนวล ไม่รับรักของ พ่อตารัศมี เพราะได้ทราบมาว่าฝ่ายชายเป็นคนเจ้าชู้ เคยมีคนรักมาก่อนเป็นจำนวนมาก และยังเคยได้เสียกับหญิงอื่นมาก่อน นางขาว จึงปฏิเสธ และตั้งสัตย์ปฏิญาณตนเพื่อจะบำเพ็ญความดี ไม่คิดชิงรักหักสวาทกับใครเพราะกลัวว่าจะต้องทุกข์โศกจากความรักในภายหลัง นางจึงปฏิเสธเหมือนเช่นที่เคยปฏิเสธชายหนุ่มจำนวนมากมาก่อน
ตอนที่ 6 หายไปในความมืด
แม้จะถูกปฏิเสธไม่รับรัก พ่อตารัศมี ก็ยังคงเฝ้าติดตามขอความรักจาก นางขาว อยู่ต่อไปฝ่าย นางขาว เมื่อถูกติดตามหนักเข้า ก็คิดว่าหากปล่อยให้เป็นเช่นนี้คงห้ามใจตนเองไม่ได้เข้าสักวัน คำสัตย์ปฏิญาณที่ให้ไว้อาจจะสิ้นสลาย จึงคิดจะหนไปอยู่ที่อื่นในความมืดของคืนวันหนึ่ง นางขาว จึงแอบหนีไป โดยไม่มีใครรู้ว่าไปอยู่ที่ไหน วันรุ่งขึ้น พ่อตารัศมี จึงสั่งให้คนออกตามหา นางขาว แต่ไม่มีใครพบหรือได้ข่าวทำให้ พ่อตารัศมี เกิดความเสียใจเป็นอันมาก และเฝ้ารอการกลับของ นางขาว อยู่เป็นเวลาหลายปี โดยไม่ยอมกลับบ้านเดิม....
ตอนที่ 7 ถือศีลบำเพ็ญพรตชั่วชีวิต
ที่ใดมีรัก ที่นั่นมีทุกข์ คำกล่าวนี้คงเป็นความจริง เมื่อความรักแท้ไม่เป็นผล สร้างความเศร้าให้กับ พ่อตารัศมี เป็นอันมาก พ่อแม่พยายามอ้อนวอนให้กลับบ้านก็ไม่ยอมกลับเมื่อ พ่อตารัศมี เห็นว่า นางขาว ไม่กลับมาแน่นอนแล้ว จึงตัดสินใจกลับบ้าน และได้ตั้งสัตย์ปฏิญาณว่า ชาตินี้จะไม่รักใครอีก โดยจะขอบวชถือศีลบำเพ็ญพรตชั่วชีวิต เพื่อเป็นการทดแทนล้างบาปในความผิดที่ตนได้ก่อไว้ในอดีตและจะเป็นการสร้างสมความดี เพื่อจะได้พบกัน นางขาว ในภพชาติต่อไป .... พ่อตารัศมี จึงให้บริวารยกขบวนกลับบ้านส่วนตนเองถือศีลบำเพ็ญพรตอยู่บนภูเขาสูงลูกหนึ่ง ภูเขาลูกนั้นจึงได้ชื่อว่า เขาพระหมี สืบมาจนถึงปัจจุบัน....
ตอนนี้ 8 ทุ่งนางดำ
ฝ่าย นางดำ เมื่อ พ่อตารัศมี สลัดรักไปรักนางขาว ก็เกิดความเสียใจและอับอายผู้คนที่ตนประพฤติผิดประเพณีอันดีงาม นางดำ จึงตัดสินใจไปตั้งหลักฐานทำกินอยู่ในที่ห่างไกลจากผู้คน โดยไปอาศัยอยู่ในบริเวณทุ่งแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ติดกับ บ้านหินลาด จนกระทั่งนางเสียชีวิตลง บริเวณแห่งนั้นจึงมีชื่อเรียกว่า ทุ่งนางดำ ( หาดทุ่งนางดำในปัจจุบัน)
ตอนที่ 9 นางย้อน
ฝ่าย นางขาว ได้ติดตามข่าวคราวตลอดมา จนได้ทราบว่าเรื่องราวต่างๆ สงบลง คนที่เคยทำความผิดก็หันมาปฏิบัติความดีทดแทน นางขาว จึงย้อนกลับมาที่หมู่บ้านแห่งหนึ่ง คนทั้งหลายได้เห็นรูปโฉมงดงามของนางอีกครั้งก็เกิดเสียงเล่าลือกล่าวขานทั่วไปเป็นเสียงเดียวกันว่า นางย้อน กลับมาแล้ว หมู่บ้าน นางขาว ย้อนกลับมาปรากฏกายจึงได้ชื่อว่า บ้านนางย้อน ซึ่งต่อมาแผลงเป็น บ้านนางย่อน อันเป็นชื่อเรียกสามัญของอำเภอคุระบุรีอยู่ในปัจจุบัน....
ตอนที่ 10 เขาแม่นางขาว
จากนั้น นางขาว ก็เดินทางไปพักอาศัยถือศีลบำเพ็ญพรตบนภูเขาแห่งหนึ่งจนตลอดชีวิต ภูเขาลูกนั้นจึงได้ชื่อว่า เขาแม่นางขาว สืบมาจนถึงปัจจุบันและเป็นชื่อเรียกของตำบล แม่นางขาว อยู่ในปัจจุบัน